Co do za zasady "In dubio pro tributario" czyli o uldze prorodzinnej w "urzędowym" wydaniu

Lipiec 2025 roku. Do kancelarii zgłasza się podatniczka, która wspólnie z małżonkiem od kilku lat prowadzi zawodową rodzinę zastępczą. Działają w oparciu o umowę zawartą ze Starostą, a opieka nad dziećmi powierzana jest im każdorazowo na podstawie skierowań oraz postanowień sądu rodzinnego – wszystko lege artis. W ramach tejże działalności sprawują pieczę zastępczą nad kilkorgiem małoletnich, których sytuacja prawna i rodzinna pozostaje pod nadzorem sądu.

Jedno sformułowanie. Jedno zdanie w orzeczeniu. Daleko idący wniosek organu.

Od dwóch lat pod ich opieką znajduje się również dziecko, którego rodzice biologiczni – wbrew przepisom – rozliczyli ulgę prorodzinną. To nieuprawnione działanie, sprzeczne z przepisami nie pozostało bez reakcji Organu. Co ciekawe jednak urząd zakwestionował odliczenia obu stron, mimo, że do tej pory rozliczanie ulgi prorodzinnej przez podatniczkę w odniesieniu do dzieci pozostających w pieczy zastępczej nie budziło zastrzeżeń. Co się więc zmieniło?

Podatniczka otrzymała telefon z urzędu skarbowego i dowiedziała się – ku swojemu zaskoczeniu – że ulga prorodzinna jej nie przysługuje, ponieważ w postanowieniu sądu wskazano, iż piecza została powierzona „na czas trwania postępowania”.

Spór nie o fakty, lecz o wykładnię

W tej sprawie nie istniał spór co do faktów. Dziecko faktycznie przebywało w rodzinie zastępczej. Podatniczka i jej małżonek wykonywali wszystkie obowiązki opiekuńczo-wychowawcze. Posiadali umowę ze Starostą, skierowanie organizatora pieczy oraz postanowienie sądu. Spór dotyczył wyłącznie interpretacji przepisów – a konkretnie art. 27f ust. 1 pkt 3 ustawy o PIT.

Przepis ten stanowi, że z ulgi prorodzinnej może skorzystać podatnik, który w danym roku podatkowym sprawował opiekę poprzez pełnienie funkcji rodziny zastępczej na podstawie orzeczenia sądu lub umowy zawartej ze Starostą. Organ przyjął jednak dodatkowe, nieznane ustawie założenie - skoro sąd powierzył pieczę „na czas trwania postępowania”, to nie jest to piecza „wystarczająco trwała”, by rodziła prawo do ulgProblem polega na tym, że ustawa o PIT nie zna takiego rozróżnienia.

Czasowość jako argument przeciwko uldze?

W praktyce piecza zastępcza niemal zawsze ma charakter czasowy. Wynika to wprost z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Jej celem jest zapewnienie dziecku opieki do czasu uregulowania jego sytuacji prawnej – powrotu do rodziny biologicznej, przysposobienia lub innego trwałego rozstrzygnięcia.

Przyjęcie tezy organu oznaczałoby w istocie, że znaczna część rodzin zastępczych zostałaby pozbawiona prawa do ulgi prorodzinnej wyłącznie dlatego, że sąd – zgodnie z istotą pieczy zastępczej – wskazuje jej tymczasowy charakter. To klasyczny przykład błędnej wykładni zawężającej, polegającej na „dopisywaniu” do przepisu warunków, których ustawodawca w nim nie zawarł.

Orzeczenie sądu – ale jakie?

Szczególnie istotne było także to, że art. 27f ust. 1 pkt 3 nie precyzuje rodzaju orzeczenia sądu, na podstawie którego podatnik ma sprawować pieczę. Przepis nie posługuje się pojęciem „orzeczenia prawomocnego”, „ostatecznego” ani „docelowego”. Mowa jest wyłącznie o „orzeczeniu sądu”.

To oznacza, że dla celów ulgi prorodzinnej decydujące znaczenie ma faktyczne powierzenie funkcji opiekuńczo-wychowawczych w ramach pieczy zastępczej, a nie to, czy postanowienie sądu ma charakter zabezpieczający, tymczasowy czy wydany na czas trwania postępowania.

Interpretacja indywidualna jako narzędzie obrony podatnika

Ponieważ lokalny organ podatkowy utrzymywał swoje stanowisko mimo przedstawionych argumentów, zdecydowaliśmy się na złożenie wniosku o interpretację indywidualną. Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej w interpretacji z 2 grudnia 2025 r. jednoznacznie potwierdził prawidłowość stanowiska podatników. Wskazał, że:

• ustawodawca nie ograniczył prawa do ulgi wyłącznie do określonego rodzaju orzeczeń sądu,
• piecza zastępcza z samej swojej istoty ma charakter czasowy,
• każde orzeczenie sądu, w wyniku którego podatnik wykonuje funkcję rodziny zastępczej, może stanowić podstawę do skorzystania z ulgi prorodzinnej.

W konsekwencji KIS uznał, że podatniczce przysługiwało prawo do ulgi za lata, w których faktycznie sprawowała pieczę nad dzieckiem – niezależnie od sformułowania „na czas trwania postępowania”.

Efekt uboczny na osłodę

Co istotne, analiza sprawy nie zakończyła się wyłącznie na sporze o ulgę prorodzinną. W toku porządkowania rozliczeń okazało się, że podatniczka nie korzystała z preferencji PIT 4+, do której miała prawo. W rezultacie realna korzyść podatkowa okazała się wyższa, niż pierwotnie zakładano, a spór z organem stał się impulsem do pełnej optymalizacji rozliczeń.

Podsumowanie

Przedmiotowa sprawa w sposób modelowy obrazuje, że źródłem sporów podatkowych coraz rzadziej są same przepisy, a znacznie częściej – ich nadinterpretacja przez organy podatkowe. W analizowanym przypadku ustawodawca sformułował normę prawną w sposób jasny i kompletny, wskazując zamknięty katalog przesłanek warunkujących prawo do ulgi prorodzinnej. Organ podatkowy, wychodząc poza treść art. 27f ust. 1 pkt 3 ustawy o PIT, wprowadził dodatkowe kryterium „trwałości” pieczy zastępczej, które nie znajduje żadnego oparcia ani w przepisach podatkowych, ani w regulacjach prawa rodzinnego.

Takie działanie stanowi klasyczny przykład wykładni contra legem – polegającej nie na odczytywaniu normy prawnej, lecz na jej modyfikowaniu poprzez „dopisywanie” warunków nieprzewidzianych przez ustawodawcę. Co więcej, przyjęcie argumentacji Organu prowadziłoby do systemowo nieakceptowalnych konsekwencji, w praktyce pozbawiając znacznej części rodzin zastępczych prawa do preferencji podatkowych tylko dlatego, że wykonują one swoją funkcję dokładnie tak, jak przewiduje to prawo – czyli w ramach pieczy z natury rzeczy czasowej.

Sprawa ta wskazuje również na szersze znaczenie interpretacji indywidualnych jako realnego instrumentu ochrony podatnika. W sytuacji, gdy organ pierwszej instancji zamyka się na argumentację prawną i faktyczną, sięgnięcie po interpretację pozwala nie tylko na rozstrzygnięcie konkretnego sporu, lecz także na przywrócenie prawidłowej wykładni przepisów, opartej na ich literalnym brzmieniu, celu oraz systemowym kontekście.

W szerszym ujęciu przypadek ten potwierdza, że aktywna obrona praw podatnika często ujawnia również inne, wcześniej niewykorzystane preferencje podatkowe. Spór z organem – choć zainicjowany w niekorzystnych okolicznościach – może stać się impulsem do kompleksowej weryfikacji rozliczeń i realnej poprawy sytuacji podatkowej.

Ostatecznie sprawa ta pokazuje, że w relacji podatnik - administracja skarbowa nadal aktualna pozostaje zasada ograniczonego zaufania do praktyki organów. „Rzeczpospolita urzędowa” bywa bardziej restrykcyjna niż sama ustawa, dlatego w sytuacjach granicznych kluczowe znaczenie ma konsekwentne egzekwowanie literalnej treści przepisów oraz korzystanie z dostępnych środków ochrony prawnej.

Interpretacja indywidualna z dnia 2 grudnia 2025 r. Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej nr 0115-KDIT2.4011.484.2025.2.MM